EN ISO 14118 Standardı: Beklenmedik Çalışmanın Önlenmesi İçin Tam Kapsamlı Rehber

Makine güvenliği, modern endüstrinin en kritik önceliklerinden biridir. Üretim hatlarında, bakım süreçlerinde ve operatör- makine etkileşiminde meydana gelen kazaların büyük bölümü, makinaların beklenmedik çalışması nedeniyle yaşanır. Bu noktada devreye giren EN ISO 14118 standardı, makinaların istemsiz bir şekilde çalışmasını veya tekrar çalışmaya başlamasını önlemek için tasarlanmış uluslararası bir güvenlik çerçevesidir.

Bu makalede, EN ISO 14118’in kapsamını, temel gerekliliklerini, işletmeler için sağladığı avantajları ve uygulamada dikkat edilmesi gereken noktaları detaylı şekilde inceleyeceğiz.

1. EN ISO 14118 Nedir?

EN ISO 14118, “Makinelerde Beklenmedik Çalışmanın Önlenmesi” başlığıyla yayımlanan, iş ekipmanlarının durdurulduktan sonra kontrol dışı şekilde tekrar çalışmasını engellemek için gerekli yöntemleri tanımlayan bir güvenlik standardıdır.

Standart; beklenmeyen başlayan hareketler, enerji birikimleri ve kontrol devrelerinin yeniden devreye girmesi gibi risklere karşı hem üreticilere hem işletmelere yol gösterir.

2. Standart Neden Gereklidir?

Bakım, temizlik, ayar veya arıza giderme sırasında makinanın beklenmedik şekilde çalışması, operatör için çok ciddi tehlikelere neden olabilir.

Bu risklere örnekler:

• Dönen parçaların tekrar harekete geçmesi
• Elektrik enerjisinin anlık geri gelmesi
• Hidrolik/pnömatik hatlarda basınç birikmesi
• Robot kollarının kontrol dışı hareketi
• Manuel müdahale sırasında otomatik döngünün yeniden başlaması

Bu tür kazalar genellikle ağır ve ölümcül sonuçlara yol açtığı için EN ISO 14118, uluslararası kabul görmüş bir güvenlik çerçevesi sunar.

3. EN ISO 14118’in Kapsamı

Standardın kapsadığı başlıca alanlar:

• Endüstriyel makineler
• CNC tezgâhları
• Hidrolik ve pnömatik sistemler
• Paketleme, dolum ve üretim hatları
• Robotik otomasyon sistemleri
• Pres makineleri
• Konveyörler ve transfer hatları

Özellikle bakım personeli ve operatörlerin güvenli bir çalışma ortamına sahip olmasını hedefler.

4. Temel Gereklilikler ve Prensipler

4.1 Enerjinin Güvenli Şekilde Kesilmesi

Makina durdurulduğunda tüm enerji kaynakları tamamen kesilmelidir:

• Elektrik
• Hidrolik
• Pnömatik
• Mekanik enerji (yay, ağırlık, baskı enerjisi)

Yalnızca “stop” butonuna basmak yeterli değildir; enerji kaynağının makineyle ilişiği tamamen kesilmelidir.

4.2 Enerji İzolasyonu (LOTO)

EN ISO 14118’in en kritik maddelerinden biri Lockout/Tagout (LOTO) uygulamasıdır.

LOTO şunları içerir:

• Enerji kaynağının fiziksel olarak kilitlenmesi
• Personel tarafından kişisel kilit ile sabitlenmesi
• Tehlike uyarı etiketlerinin takılması
• İzolasyon noktalarının net işaretlenmesi

Bu uygulama, işletmelerin bakım süreçlerinde iş kazalarını %80’e kadar azaltmaktadır.

4.3 Kalan (Rezidüel) Enerjinin Ortadan Kaldırılması

Enerji kesildikten sonra bile bazı makinelerde risk devam eder.

Örneğin:

• Hidrolik basınç hemen boşalmaz
• Döner parçalar bir süre daha dönmeye devam edebilir
• Yaylar aniden boşalabilir
• Konveyör bantları yavaşlayarak durabilir

EN ISO 14118, bu “rezidüel enerjilerin” tamamen ortadan kaldırılmasını zorunlu kılar.

4.4 Beklenmeyen Yeniden Başlamanın Önlenmesi

Makina kapatıldığında veya enerji kesildiğinde:

• Otomatik döngü
• Programlı hareket
• PLC üzerinden kontrol edilen proses
• Zamanlayıcılar
• Sensör tetiklemeleri

makinayı kendiliğinden tekrar başlatmamalıdır.

Bu nedenle, güvenli bir yeniden başlatma için:

• Reset butonu
• Manuel başlatma
• Emniyet kontrol devresi
• İki kanallı güvenlik yapısı

zorunludur.

4.5 Operatör Bilgilendirmesi ve Eğitim

EN ISO 14118, yalnızca teknik bir standart değildir; operatör eğitimi ve talimatların da açık şekilde verilmesini şart koşar.

Üretici kılavuzunda bulunması gerekenler:

• Enerji izolasyon noktaları
• İzolasyon sırası
• Tehlike bölgeleri
• Bakım prosedürleri

İşletmeler ise personeline bu talimatlarla uyumlu eğitimler vermek zorundadır.

5. EN ISO 14118’e Uygun Makine Tasarımı Nasıl Olmalıdır?

Bir makinanın bu standarda uygun olabilmesi için:

✔ Enerji kesme sistemi kolay erişilebilir olmalıdır

Makine üzerinde zor ulaşılabilir şekilde tasarlanmış enerji kesiciler kabul edilemez.

✔ Tüm enerji kaynakları ayrı ayrı izole edilebilmelidir

Bir makinede elektrik + hidrolik + pnömatik kaynak varsa, hepsi izole edilmelidir.

✔ Makina kendiliğinden çalışmaya başlamamalıdır

Enerji geldiğinde veya kapaklar kapandığında otomatik restart yasaktır.

✔ Kontrol sistemi güvenlik prensiplerine göre tasarlanmalıdır

PL seviyesi uygun olmayan kontrol devreleri, beklenmeyen başlama riskini artırır.

✔ Enerji birikimi otomatik olarak boşaltılmalıdır

Basınç tahliye valfleri, yük tutma valfleri, fren motorları bu amaçla kullanılır.