EN ISO 12100 ve EN ISO 13849-1 Arasındaki Bağlantı Nedir?

Makine emniyeti çalışmalarında en sık karşılaşılan yanlış yorumlardan biri, EN ISO 12100’e göre ayrı bir risk analizi ve EN ISO 13849-1’e göre ayrı bir risk analizi yapılması gerektiği yönündeki yaklaşımdır. Ancak bu ifade teknik olarak doğru değildir.

Bu iki standart birbirinden bağımsız değil, birbirini tamamlayan bir yapı içerisindedir.

Makine güvenliği sürecinde risk değerlendirmesi EN ISO 12100 standardı ile başlar ve risk azaltımı kontrol sistemlerine bağlı hale geldiğinde EN ISO 13849-1 standardı devreye girer.

Başka bir ifadeyle:

• EN ISO 12100 → Riskleri belirler ve azaltım yöntemini tanımlar
• EN ISO 13849-1 → Seçilen emniyet fonksiyonunun güvenlik seviyesini doğrular

EN ISO 12100 Nedir ve Süreçteki Rolü

EN ISO 12100, makine emniyetinin temel standardıdır ve makine tasarımında uygulanması gereken risk değerlendirme metodolojisini tanımlar.

Bu standart kapsamında aşağıdaki adımlar uygulanır:

• Tehlikelerin belirlenmesi
• Riskin tahmini ve değerlendirilmesi
• Risk azaltma önlemlerinin belirlenmesi

Risk azaltımı aşamasında standart, 3 aşamalı bir güvenlik yaklaşımı önerir.

1️⃣ Doğal Emniyetli Tasarım Önlemleri

(Inherently Safe Design Measures)

Bu yaklaşımda risk doğrudan tasarım değişikliği ile ortadan kaldırılır.

Örnekler:

• Robot hızının düşürülmesi
• Keskin köşelerin ortadan kaldırılması
• Tehlikeli hareketin sınırlandırılması

2️⃣ Koruma Önlemleri ve Tamamlayıcı Önlemler

(Safeguarding & Complementary Protective Measures)

Risk tasarım ile ortadan kaldırılamıyorsa koruyucu sistemler kullanılır.

Örnekler:

• Mekanik koruma kafesi
• Işık perdesi
• Emniyet kapısı
• Acil durdurma sistemi

3️⃣ Kullanıcı Bilgilendirmesi

Son aşamada kullanıcıya risk hakkında bilgi verilmesi sağlanır.

Örnekler:

• Uyarı etiketleri
• Kullanım talimatları
• Eğitim dokümantasyonu

EN ISO 13849-1 Ne Zaman Devreye Girer?

Risk azaltımı için seçilen çözüm kontrol sistemi tabanlı bir emniyet fonksiyonu içeriyorsa, artık EN ISO 12100 tek başına yeterli değildir.

Bu noktada EN ISO 13849-1 standardı devreye girer.

Örneğin:

• Emniyet kapısı + interlock switch
• Emniyet PLC sistemi
• Robotu güvenli durduran kontrol fonksiyonu
• Emniyet rölesi

Bu tür çözümler kontrol sistemlerinin emniyet ile ilgili parçaları (SRP/CS) olarak değerlendirilir.

Bu nedenle performans seviyesi doğrulaması yapılmalıdır.

Örnek: Endüstriyel Robot Hücresinde Standartların İlişkisi

Bir robot hücresinde yapılan risk değerlendirmesi üzerinden süreci inceleyelim.

Adım 1 – EN ISO 12100

Tehlike:
Robot kolunun operatöre çarpması.

Risk analizi yapılır ve risk yüksek bulunur.

Risk azaltımı gereklidir.

Adım 2 – Risk Azaltımı (EN ISO 12100)

Çözüm:

Robot etrafına mekanik koruma kafesi yerleştirilir.

Risk önemli ölçüde azaltılır.

Ancak bakım veya ayar işlemleri için operatörün koruma alanına girmesi gerekir.

Adım 3 – Kontrol Sistemi Devreye Girer

Yeni çözüm:

• Emniyet kapısı
• Interlock switch
• Emniyet rölesi veya PLC
• Robot güvenli duruş fonksiyonu

Bu noktada sistem kontrol tabanlı emniyet fonksiyonu içerdiği için EN ISO 13849-1 uygulanır.

Bu süreçte:

• Gerekli Performance Level (PLr) hesaplanır
• Emniyet devresi kategorisi belirlenir
• MTTFd, DC ve CCF hesaplamaları yapılır
• Performans seviyesi doğrulanır

Böylece EN ISO 12100 ile başlayan süreç, EN ISO 13849-1 doğrulaması ile tamamlanır.

“Ayrı Ayrı Risk Analizi” Söylemi Neden Yanlıştır?

Sektörde sık duyulan şu ifade teknik olarak doğru değildir:

“EN ISO 12100’e göre risk analizi yaptık, sonra EN ISO 13849’a göre tekrar risk analizi yaptık.”

Gerçekte süreç şu şekildedir:

• Risk analizi tek bir süreçtir → EN ISO 12100
• EN ISO 13849-1 risk analizi yapmaz
• Sadece emniyet fonksiyonunun güvenlik seviyesini doğrular

ISO/TR 22100-2 Teknik Raporu: Standartlar Arasındaki Köprü

EN ISO 12100 ve EN ISO 13849-1 arasındaki ilişki ISO/TR 22100-2 teknik raporunda detaylı şekilde açıklanmıştır.

Bu rapor aşağıdaki konuları açıklar:

• Risk azaltım süreci
• Emniyet fonksiyonlarının seçimi
• EN ISO 12100 → EN ISO 13849 geçişi
• Risk azaltım diyagramı

Bu nedenle iki standardın birlikte kullanımı teknik olarak net şekilde tanımlanmıştır.

İki Standart Arasındaki Bağlantı (Özet)

Süreç	Uygulanan Standart
Tehlike belirleme	EN ISO 12100
Risk değerlendirme	EN ISO 12100
Risk azaltım yöntemi seçimi	EN ISO 12100
Emniyet fonksiyonu gerekiyorsa	EN ISO 13849-1
PL hesaplama ve doğrulama	EN ISO 13849-1

Sonuç

• EN ISO 12100 olmadan EN ISO 13849-1 uygulanamaz.
• EN ISO 13849-1, EN ISO 12100’in risk azaltımı aşamasının teknik doğrulamasıdır.

GMGTEST ile Makine Emniyetinde Doğru Standart Uygulaması

GMGTEST, makine ve robot sistemlerinde aşağıdaki makine emniyeti hizmetlerini sunmaktadır:

✔ EN ISO 12100 risk değerlendirmesi
✔ EN ISO 13849-1 performans seviyesi hesaplaması
✔ SISTEMA güvenlik analizleri
✔ Emniyet fonksiyon tasarımı
✔ CE teknik dosya hazırlığı

Makine emniyetinde doğru standart, doğru yöntem ve doğru doğrulama için GMGTEST uzmanlarıyla iletişime geçebilirsiniz.