Makine emniyetinde risk değerlendirmesi yapılırken kullanılan eski C tipi standartlarda, kontrol sistemlerinin emniyet ile ilgili kısımları ele alınırken EN ISO 13849-1 yerine daha çok EN 954-1 standardındaki kategori yaklaşımı kullanılıyordu. Bu dönemde Performans Seviyesi (PL) kavramı henüz bulunmadığından, güvenlik seviyeleri yalnızca kategorilere göre değerlendiriliyordu.

Bu yazıda, EN ISO 13849-1 standardının gelişimini ve önceki versiyonu olan EN 954-1 ile arasındaki temel farkları inceleyelim.

EN 954-1 Standardı (1997)

EN 954-1:1997, dönemine göre önemli bir güvenlik standardı olsa da zamanla teknolojik gelişmeleri yansıtmadığı görülmüştür. Özellikle:

• Modern ve karmaşık makinelerde yetersiz kalması
• Programlanabilir ve elektronik güvenlik sistemlerini kapsayamaması
• Güvenlik hesaplamalarında nicel (sayısal) analiz içermemesi

gibi nedenlerle güncelliğini kaybetmiştir.

Ayrıca EN 954-1 standardında, günümüzde güvenlik analizlerinde kritik olan CCF (Common Cause Failure – Ortak Arıza Nedeni) kavramı yer almamaktaydı. Bu durum, özellikle yüksek riskli makinelerde güvenlik seviyesinin doğru belirlenmesini zorlaştırıyordu.

EN ISO 13849-1 ile Gelen Yenilikler

Teknolojinin gelişmesiyle birlikte EN 954-1 yerini EN ISO 13849-1 standardına bırakmıştır. Bu yeni standart, kontrol sistemlerinin emniyet ile ilgili kısımlarını daha kapsamlı ve ölçülebilir bir yapıya taşımıştır.

EN ISO 13849-1 ile birlikte hayatımıza giren temel kavramlar:

• PL (Performance Level) – Güvenlik performans seviyesi
• MTTFd (Mean Time To Dangerous Failure) – Tehlikeli arızaya kadar ortalama süre
• DC (Diagnostic Coverage) – Tanı kapsama oranı
• PFHd (Probability of Failure per Hour) – Saatlik tehlikeli arıza olasılığı
• CCF (Common Cause Failure) – Ortak arıza analizi

Bu parametreler sayesinde güvenlik sistemleri artık ölçülebilir, doğrulanabilir ve karşılaştırılabilir hale gelmiştir. Özellikle karmaşık makinelerde daha güvenli mimari oluşturulmasına önemli katkı sağlamıştır.

EN ISO 13849-1 ve EN 954-1 Arasındaki Temel Farklar

EN 954-1	EN ISO 13849-1
Kategori tabanlı	Performans Seviyesi (PL) tabanlı
Sayısal güvenlik hesabı yok	Nicel güvenlik hesapları var
CCF analizi yok	CCF zorunlu
Elektronik ve yazılım tabanlı sistemler sınırlı	Programlanabilir güvenlik sistemlerini destekler
Sadece Avrupa standardı	Uluslararası kabul görmüş
Modern makinelerde yetersiz	Karmaşık makineler için uygun

SISTEMA Yazılımı ve Güvenlik Doğrulaması

EN ISO 13849-1 ile birlikte güvenlik fonksiyonlarının doğrulanması için önemli bir araç ortaya çıkmıştır: SISTEMA.

Bu yazılım, Alman İş Güvenliği Enstitüsü (IFA) tarafından geliştirilmiş ve ücretsiz olarak sunulmuştur. SISTEMA sayesinde:

• Emniyet fonksiyonlarının hedeflenen PL seviyesine ulaşıp ulaşmadığı doğrulanabilir
• PFHd, MTTFd, DC ve CCF hesapları yapılabilir
• Güvenlik mimarisi analiz edilebilir

Günümüzde EN ISO 13849-1 uygunluk raporları ve otomatik hat güvenlik seviyesi doğrulamalarında SISTEMA yaygın olarak kullanılmaktadır.

EN 954-1 standardı, döneminde önemli bir referans olsa da teknolojik gelişmeler karşısında yetersiz kalmıştır. Yerini alan EN ISO 13849-1 standardı ise:

• Ölçülebilir güvenlik yaklaşımı sunmuş
• Modern kontrol sistemlerini kapsayacak şekilde geliştirilmiş
• Uluslararası geçerlilik kazanmış
• Makine emniyetinde daha yüksek güvenlik seviyelerinin sağlanmasına katkı sağlamıştır

Bugün;

• Acil durdurma butonunun tek mi çift kontak mı olacağı
• Işık perdesinin Type 2 mi Type 4 mü seçileceği
• Kaç adet emniyet switchinin seri bağlanacağı

gibi kritik güvenlik kararlarında EN ISO 13849-1 temel referans olmaya devam etmektedir.

Yeni versiyonunun yayınlanması beklenen EN ISO 13849-1 standardı, uzun yıllar boyunca makine emniyeti alanında başvurulan ana kaynaklardan biri olmaya devam edecektir.